حفاظت در برابر ESD

حـتماً برای شما نیز اتفاق افتاده است در حالیكه روی فـرش اتاق راه می‌رویـد، به یـخچال می‌رسـید و در لـحظه‌ای كه یك دست شما با درب یخچال تماس پیدا می‌كند، احساس برق گرفتگی در شما رخ می‌دهد.

ایــن پـدیـده هـمان چـیـزی اسـت كه در فـیـزیك بـه آن ElectroStatic Discharge) ESD) یعنی تخلیه الكتریسیته ساكن گفته می‌شـود. وقـتی دو قـطعه با بارهای الكتریكی نامساوی با هم تماس پیدا كنند، الكترون‌ها از قطعه‌ای كه دارای بار بیشتر است به سمت قطعه دیگر می‌روند تا تعادل بار برقرار شود.

ESD می‌تـوانـد بــرای اجزای حـسـاس كامـپـیـوتر مانـنـد RAM ،CPU و كارت‌های تـوسعه (Expansion Cards) خطر آفرین باشد و موجب از كار افتادن آنها شود.

به همین دلیل در زمان نصب و یا بیرون آوردن این قطعات به هیچ وجه نباید پایه‌های این قطعات را لمس كنید چرا كه موجب تخلیه الكتریسیته ساكن بدن روی این قطعات می‌شود و احتمال آسیب دیدن آنها زیاد است.

گاهی اوقات ایـن قـطعات بـلافاصـله پـس از لـمس شـدن پایه‌هایـشان خـراب شـده و كار نـمی‌كننـد یـعنی ESD بلافاصـله موجب از كار افـتادن قطعه می‌شـود امـا در مـواردی دیگر، نتیجه آن روزها و یا هـفته‌های دیگر ظاهر می‌شود. روزی از خـواب بـر می‌خـیزید و بـه سـراغ كامـپـیوترتان می‌رویـد. دكمـه Power را می‌فـشارید اما كامپیوتر روشن نمی‌شود، یا روشن می‌شود ولی راه‌اندازی نمی‌شود. تلاش بی‌فایده اسـت.احتمالا ESD كار خـود را كـرده و قـطعه‌ای را از كار انداخته اسـت. این نـوع ESD در اصـطلاح ESD پنهان (Hidden ESD) نام دارد و منجر به خرابی یا آسیب‌دیدگی تدریجی قطعات می‌شود.

آسیب دیدگی یا خرابی تدریجی حاصل از ESD پنهان در اصطلاح Degradation نامیده می‌شود كه پدیده‌ای بسیار شایع است.

برای اینكه حین كار روی مادربرد و یا سایر اجزای حساس كامپیوتر، پدیده ESD موجب آسیب دیدن آنها نشود، ابزارها و وسایلی وجـود دارند كه می‌تـوانید آنـها را به كار بگیرید و مطمئن باشید كه اتفاق ناگواری رخ نمی‌دهد.

به این وسایل و ابزارها ESD Protection Devices گفته می‌شود.

این مقاله در ادامه سعی دارد شما را با رایج‌ترین امكانات جلوگیری از ESD آشنا كند. اكنون به معرفی مواردی چند از این تجهیزات می‌پردازیم:

 

1-Antistatic Wrist Strap

مچ‌بند ضد الكتریسیته ساكن، همانطور كه از اسمش پیداست همانند یك مچ‌بند دور دست بسته می‌شود و سیمی كه به آن متصل است، به یك اتصال زمین (ground)، به عنوان مثال اتصال زمین پریز برق (كه البته در ایران معمولاً وجود ندارد!) یا به بخش رنگ نشده پشت كیس كامپیوتر وصل می‌شود.

این سیم كه مانند یك مقاومت یك مگا اهمی عمل می‌كند، الكتریسیته ساكن بدن را به طور دائم تخلیه می‌كند و می‌توانید با خیالی راحت روی مادربرد و یا سایر اجزای موجود در كیس كار كنید.

 

2- Antistatic ankle Strap

شبیه به مچ‌بند است با این تفاوت كه به جای اینكه دور مچ دست بسته شود، دور مچ پا یا قوزك پا بسته می‌شود.

به این ترتیب هر دو دست آزاد هستند و برخلاف مچ‌بند، حین كار روی سیستم، سیم زمین متصل به آن ایجاد مزاحمت نمی‌كند.

 

3- Antistatic Floor mat

بـرای آنـهایی كه با داشـتن مـچ‌بند دور دسـت یا قـوزك بنـد دور پایـشان نـمی‌توانند به راحـتی كار كنـنـد و یـا احساس خوشایندی ندارند، استفاده از Antistatic Floor mat می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

Antistatic Floor mat را به مثابه یك فضای كاری ضد الكتریسیته، چیزی شبیه به یك قطعه موكت یا زیرانداز، تصور كنید كه فرد روی آن قرار می‌گیرد و روی سیستم كار می‌كند. همانند مچ‌بند، Floor mat نیز دارای سیمی است كه به همان طریق به زمین وصل می‌شود.

 

4- Antistatic Spray

ابزاری دیگر جهت برطرف كردن تاثیرات ESD است. قبل از شروع به كار، لباسـتان را اسـپری می‌كنیـد و بـعد كار روی مادربرد و یا سایر اجزای كیس را آغاز می‌كنید.

اطمیـنان خاطر ایـن روش نـسبت بـه دو حالـت قـبل كمتر است؛ چـرا كه دوام برخی از اسپری‌ها كم بوده و ممكن است حین كار تاثیر آنها از بین برود.

 

5- Antistatic bag

زمانی‌كه RAM ،CPU و یا كارت‌های توسعه را ارتقا می‌دهید برای جابه‌جایی یا بردن آنها به مـحلی دیگر حتماً لازم است آنها را در این كیـسه‌های پلاسـتیكی خاص قرار دهید كه در حین جابه‌جایی و حركت از گزند ESD درامان باشند.

ایـن كیـسه‌های پلاستیكی نـسبتاً ضـخیم هـستند و در نمونه‌های متنوعی تولید می‌شوند. مـدل‌هایی كه نقره‌ای رنگ هـستند برای نـگهداری و حمل و نـقل هارددیـسك استفاده می‌شوند و انواعی دیگر كه تیره‌ رنگ یا خاكستری هستند و روی آنـها عبارت Antistatic ذكر شـده است، برای RAM و كارت‌های توسعه استفاده می‌شوند.

 

6-Antistatic brush

این قلم‌مـوها برای تمیز كردن قـطعات داخل كیس استفاده می‌شـوند و در انـدازه‌های مـختلف و مـدل‌هایی با سـر گـرد (round) و یا تـخت (flat) ساخـتـه می‌شـوند. حـتی برخی از نمونه‌ها دو طرفه هستند.

جنس سر این قلم‌موها به گونه‌ایست كه الكتریسیته ساكن تولید نمی‌كنند و بـرای تـمیز كردن و زدودن گـرد و غبار روی ماجـول‌های حافظه، مادربـرد و كارت‌های توسعه به كار می‌روند.

 

مراقب باشید!

اگر هیچ یك از این وسایل و امكانات را در اختیار ندارید و قصد ارتقای اجزای كامپیوتر را دارید، تكلیف چیست؟

در این شرایط پس از باز كردن درب كیس، قسمت رنگ نشده داخل كیس را لمس كنید.

ایـن عمل به مانند یـك اتصال زمـین سبب تخلیه بارهای الكتریكی ساكن می‌شود.

بـعد از آن می‌تـوانید با خـیالی آسـوده كار روی قطعات داخل كیس را آغاز كنید، اما در ادامه كار نیز گهگاهی این عمل را انجام دهید.

اكنون با رایج‌ترین وسایل جلوگیری از پدیده ESD آشنا شده‌اید.

دفعه بعـد كه به منظور عیب‌یابی یا ارتـقای یك سـیستم، درب كیـس را بـاز می‌كـنید، مراقب ESD، دشـمن پنهان كامپیوترتان باشید و مراقب باشید كه به پایه‌های تراشه‌ها، كارت‌های توسعه و سایر قطعات حساس دست نزنید.

 

سوار كردن تا سوار شدن بر كامپیوتر!

بسیارى در مورد سوار كردن كامپیوتر و یا خرید یك كامپیوتر آماده سر دوراهى قرار دارند.

آنها مى‌دانند كه اگر خودشان سیستم را سوار كنند از مزایاى بسیارى برخوردار خواهند شد، اما اگر این عمل با شكست مواجه شود، تمام هزینه و تلاشى كه براى مونتا‌ژ كامپیوتر صرف كرده‌اند به هدر مى‌رود.

سوار كردن سیستم، همچون هر مقوله دیگرى كه در دنیاى كامپیوتر مطرح است به عواملى بستگى دارد كه اگر این عوامل رعایت گردد و درست و به موقع به كار برده شود، مى‌توان به نتایج مطلوبى چون درست كردن یك سیستم دلخواه، صرفه‌جویى در هزینه‌ها و آشنایى بیشتر با فناورى‌هاى كامپیوترى دست پیدا كرد.

اما چه مواردى مى‌توانند مونتا‌ژ یا سوار كردن یك سیستم را موفق سازند؟

ابزار و مهارت‌‌هاى مورد نیاز

اولین چیزى كه هنگام سوار كردن سیستم باید مدنظر قرار داد این است كه آیا شما از مهارت لازم براى این كار برخوردار هستید یا خیر؟ در حقیقت مهارت، حرف اول را مى‌زند. پس از آن كه از داشتن مهارت كافى براى سرهم كردن سیستم مطمئن شدید دیگر نباید نگران تهیه ابزار باشید، چون براى سرهم كردن سیستم جز تعدادى ابزار اولیه و ساده به ابزار دیگرى نیاز نیست.

براى مثال شما به ابزارى مانند لحیم، ولت‌سنج و... نیاز ندارید، چون قرار نیست كه برد مدار یا مادربرد سرهم كنید بلكه یك سرى مدار و قطعات آماده را باید به هم وصل كرده و كامپیوتر دلخواهتان را به وجود آورید.

براى سر هم كردن سیستم به ابزار ساده‌اى مانند پیچ‌گوشتى دو سو و چهارسو، انبردست و دم‌باریك احتیاج دارید.

مچ‌بند ضد الكتریسیته ساكن هم مى‌تواند در لیست ابزارى كه براى سر هم كردن سیستم تهیه مى‌كنید قرار گیرد.

البته مى‌توان از این مچ‌بند استفاده نكرد، اما در آن صورت باید حواستان دائما به تخلیه الكتریسیته ساكن موجود در بدنتان باشد.

مچ‌بندهاى ضدالكتریسیته ساكن قیمت زیادى ندارند، اما مقدار كمى الكتریسیته ساكن مى‌تواند موجب سوختن مادربرد و cpu شما (كه از گران‌ترین اجزاى موجود در كامپیوتر هستند.) شود.

به همین دلیل نیز باید قبل از دست زدن به هر كدام از قطعات داخل كامپیوتر، الكتریسیته خود را تخلیه كنید. یكى از مسائل دیگرى كه هنگام سرهم كردن یك سیستم باید به آن توجه كنید مطالعه دقیق دفترچه همراه هر قطعه و دنبال كردن دستورالعمل‌هاى ذكر شده در آن است.

امروزه مستندات دقیق و كاملى همراه هر قطعه ارائه مى‌شود به گونه‌اى كه كاربر مبتدى مى‌تواند با تكیه بر دستورالعمل‌‌هاى موجود در آنها از كمك افراد دیگر بى‌نیاز باشد.

 

قطعات مورد نیاز

سیستم كامپیوترى خصوصا براى یك كاربر عادی، پیچیده به نظر مى‌رسد، اما در واقع چنین نیست. قطعاتى كه براى سر هم كردن یك كامپیوتر نیاز دارید، عبارتند از: مادربرد، CPU ، RAM ، هارد دیسک، درایو CD-RAM ، كارت تصویر و كارت صدا <البته برخى از كاربران از كارت تصویر و كارت صداى onboard استفاده مى‌كنند و چنین كاربرانى نیاز به كارت صدا و یا كارت تصویر جداگانه ندارند>، یك یا دو فن (به غیر از فنى كه همراه cpu است)، مانیتور، صفحه كلید، ماوس، درایو فلاپى و تعدادى كابل.

به این ترتیب بین 10 تا 12 قطعه براى سر هم كردن یك كامپیوتر كافى است و تنها چیزى كه شما نیاز دارید آشنایى با نحوه اتصال این قطعات به یكدیگر است. دانستن الكترونیك درون هر قطعه به دردتان نمى‌خورد، چون قرار نیست كه شما آن قطعه را بسازید.

نگران چه چیزى باشیم؟

پس از كسب مهارت، تهیه قطعات و لوازم موردنیاز، آیا باز هم جایى براى نگرانى وجود دارد؟

بسیارى از كاربران دوست دارند بدانند سوار كردن یك سیستم چه مزایایى برایشان دارد، آنها بیشتر نگران این موضوع هستند كه آیا فواید حاصل از سوار كردن سیستم به زحمتى كه براى آن كشیده مى‌شود مى‌ارزد یا خیر. در پاسخ به چنین كاربرانى باید ابتدا از آنها پرسید كه هدفشان از سر هم كردن سیستم چیست؟

ازجمله اهدافى كه اكثر كاربران به آنها اشاره مى‌كنند مى‌توان از صرفه‌جویى در هزینه، كسب تجربه در زمینه مونتا‌ژ سیستم، ایجاد سیستمى براى انجام اهداف خاص و آگاهى از آنچه كه واقعا در درون كامپیوتر وجود دارد نام برد. هر یك از این اهداف به جاى خود قابل تامل است و مى‌تواند هدف مهمى براى كاربر به حساب آید. كاربرى كه داراى وقت و مهارت كافى است مى‌تواند با درست كردن سیستم دلخواه خود از تمام اهداف بالا یكجا بهره‌مند شود.

او مى‌داند كه چگونه سیستم خود را ارتقا دهد و اگر قطعه‌اى خراب شد، جاى آن كجاست و چگونه آن را تعمیر كند.

در میان اهدافى كه در بالا براى مونتا‌ژ سیستم ذكر شد، صرفه‌جویى در هزینه‌ها از كم اهمیت‌ترین آنها است. چون امروزه فروشگاه‌هاى كامپیوترى بسیارى وجود دارند كه با گرفتن مبلغ اندكى (10 تا 15هزار تومان) كار مونتا‌ژ كردن قطعات را براى كاربر انجام مى‌دهند.

به این ترتیب با وجود چنین شرایطى نمى‌توان بر هدف مذكور تاكید كرد. اما اهداف دیگرى چون ایجاد یك سیستم دلخواه براى آن كه بتواند اهداف خاصى را انجام دهد و آگاهى از آنچه كه در درون كامپیوتر وجود دارد ازجمله اهداف بسیار مهم در كار مونتا‌ژ به حساب مى‌آیند.

وقتى براى اولین بار عمل مونتا‌ژ را انجام مى‌دهید در حین این كار اطلاعات و دانش بسیارى كسب مى‌كنید. شما ناچار هستید كه با هر قطعه، عملكردها و خصوصیاتش آشنا شوید. همچنین سیستم مونتا‌ژ شده مى‌تواند دقیقا نیازى را برآورده كند كه به دنبالش هستید.

براى مثال اگر شما كارهاى گرافیكى سطح بالا انجام مى‌دهید، سیستمى كه مى‌بندید با سیستمى كه براى انجام عملیات‌هاى ریاضى پیچیده مونتا‌ژ مى‌شود تفاوت خواهد داشت.

چند توصیه‌

1- گارانتى را فراموش نكنید: از آنجایى كه شما براى اولین بار است كار مونتا‌ژ را انجام مى‌دهید، برخوردارى از گارانتى براى تمام قطعات، یك امر ضرورى به حساب مى‌آید. همچنین محصولاتى را تهیه كنید كه از پشتیبانى فنى شركت‌هاى تولیدكننده برخوردار هستند. پشتیبانى فنى مى‌تواند از طریق تلفن، اینترنت و یا سایر امكانات ارائه شود.

اگر در حین سر هم كردن سیستم، قطعه‌اى بسوزد مى‌توانید با تكیه بر گارانتى، آن را مجددا تهیه كنید. همچنین اگر پس از آن كه سیستم را سر هم كردید قطعه‌اى كار نكرد و یا عملكرد كلى سیستم دچار مشكل شد مى‌توانید با بخش پشتیبانى فنى یك قطعه و یا قطعات مختلف تماس گرفته و ایراد به وجود آمده را شناسایى و بر طرف سازید.

2- سازگارى قطعات مهم است: با یك هزینه‌‌ مشخص مى‌توان سیستم‌هاى مختلفى را به وجود آورد، چون در بازار شما براى هر قطعه جایگزین‌هاى بسیارى را پیدا مى‌كنید كه قیمت‌شان با هم یكى است. در چنین مواقعى باید قبل از هر چیز از سازگارى قطعات مختلفى كه انتخاب مى‌شوند، مطمئن‌شوید. وقتى قطعه‌اى را انتخاب كردید، مدل و نوع آن درباره‌ قطعات دیگرى كه انتخاب مى‌شوند، تصمیم مى‌گیرد. میزان این تصمیم‌گیرى درباره قطعات مختلف متفاوت است.

 

سخن آخر

مونتا‌ژ سیستم براى كاربرانى كه به دنبال شناخت قطعات سیستم هستند و یا افرادى كه مى‌خواهند سیستم‌هاى اختصاصى به وجود آورند پروژه مهمى به حساب مى‌آید. اگر در منزل قطعات كامپیوترى بدون استفاده‌اى وجود داشته باشد مى‌توان با تهیه چند قطعه دیگر و مونتا‌ژ آنها سیستم كارآمدى به وجود آورد. چنین اقدامى یك حركت هوشمند به حساب مى‌آید و مى‌تواند فواید بسیارى براى شما داشته باشد. اما اگر در مونتا‌ژ سیستم شتاب به خرج داده و ناآگاهانه عمل كنید در آن صورت خود را به مخمصه‌اى گرفتار مى‌كنید كه چیزى جز یك خاطره ناخوشایند به همراه ندارد.‌

فن‌هاي کامپيوترمان را چطور تميز کنيم؟

هميشه سئوالاتي پرسيده مي‌شود که فن کامپيوترم زياد سر و صدا مي‌کند يا اينکه چگونه مي‌توانم صداي فن را کمتر کنم؟ قبل از هر چيز اولين نکته اينکه وقتي فن شروع کند به ايجاد صداي اضافي معني‌اش اين نيست که دچار اشکال شده است و بايستي تعويض شود. پائين آمدن دور فن و عدم توانائيش در خنک کردن بخش مربوط به آن، يک مبحث است و کثيف بودن فن و گرد و خاک گرفتنش بحث ديگري.

پائين آمدن دور فن زماني خطرناک است که شما بتوانيد پره‌هاي فن را در حين چرخش با دست متوقف کنيد ولي اگر در شرايطي غير از اين فن شما صداي اضافي در حين چرخش توليد مي‌کند ممکن است علتش گرد و خاک گرفتن فن يا عواملي شبيه به آن باشد. کلا تميز کردن داخل کيس کامپيوتر و فن‌هاي آن به صورت ساليانه امر ضروري است و حتي در برخي موارد مثلا اگر شما در محلي نسبتا آلوده و پر گرد و غبار ساکن هستيد توصيه مي‌شود اينکار را 3 يا 6 ماه يکبار انجام دهيد.

در کامپيوتر شما به صورت نرمال حداقل دو فن وجود دارد، يکي در داخل پاور يا منبع تغذيه آن و يکي هم روي پردازنده يا CPU نصب شده است. تميز کردن فن منبع تغذيه اگر فرد حرفه‌ايي يا در اصطلاح خودماني دست به آچاري نيستيد خيلي توصيه نمي‌شود. چون نياز است منبع تغذيه را از داخل کيس پياده کنيد بعد خود منبع را باز کنيد تا به فن برسيد، اگر بخواهيد منبع تغذيه را کالبد شکافي کنيد و بخواهيد فنش را بيرون بکشيد و غيره، در صورت نداشتن تسلط کافي ممکن است دردسر ساز شود. لذا با توجه به نوع پارو و ساختارش سعي کنيد فن آن را تا جايي که مي توانيد از بيرون و با استفاده از ابزارهايي مثل اسپري‌هاي فشرده هوا و غيره گرد گيري کنيد.

اما فن CPU تميز کردنش جز واجبات است خصوصا اگر CPU گران قيمتي داريد چون پايين آمدن دور فن CPU و ايجاد سر و صدا توسط آن در اثر گرد و غبار گرفتن، موي حيوانات و... مي‌تواند سبب بالا رفتن دماي CPU کاهش کارايي سيستم و حتي آسيب ديدن پردازنده‌ي شما شود.

 

 مواد لازم براي تميز کردن فن:

1- پيچ گوشتي ترجيحا چهار سو و در اندازه مناسب

2- روغن چرخ، يا به قول اهالي فرنگستان Mechanical oil

3- چند عدد دستمال ترجيحا نرم و با قابليت جذب گرد و غبار

و ديگر هيچ!

برق کامپيوتر را جدا کنيد. باز کردن کيس که چندان پيچيدگي ندارد و بر حسب نوع کيس و کمي فسفر سوزندان راحت مي‌توانيد آن را باز کنيد، پيدا کردن فن داخل کيس هم پيچيده‌تر از مورد قبلي نيست، اگر فن پيچ شده است پيچ ها را باز کنيد و بعد آن را از جايگاهش خارج کنيد، اگر حواستان جمع باشد نيازي نيست سيم برق فن را از مادربرد جدا کنيد ولي اگر فکر مي‌کنيد اين اتفاق ممکن است برايتان بيفتد يا لازم مي‌دانيد جدايش کنيد و حدس مي‌زنيد بعدا ممکن است در پيدا کردن محل اتصالش دچار مشکل شويد توصيه مي‌کنم با يک دوربين (موبايل) از محل اتصال اين سيم به مادربرد عکس بگيريد تا بعدا ديگر مشکلي نباشد.

فن را که بيرون کشيديد با يک دستمال (اگر به مقدار بسيار بسيار اندک رطوبت داشته باشد بهتر است) محيط بيروني و لابه لاي پره‌هاي آن را خوب تميز نمائيد. (تصوير زير)

بعد بر چسب روي قسمت مياني فن را به آرامي بلند کنيد تا محور فن مشخص شود، برخي از فن‌ها ممکن است بر روي محورشان يک لايه لاستيکي مانند يا شبيه به آن قرار داشته باشد که مي‌توان آن را نيز با نوک ناخن يا پيچ گوشتي بلند نمود و سپس يک يا دو قطره روغن با قطره چکان درون محور چرخش فن بچکانيد. (تصوير زير)

برچسب و ساير موارد ديگري را سرجايش برگردانيد و فن را مجددا درون کيس سوار کنيد، اطمينان حاصل کنيد فن به درستي روي CPU سوار شده و سيم آن به صورت کامل و در جاي صحيح به مادربرد متصل است و بعد کيس را ببنديد و سيستم را مجددا به برق بزنيد و روشن کنيد.

به احتمال زياد اين‌بار بعد از روشن شدن کامپيوترتان از عدم وجود صداي فن متعجب خواهيد شد!